BRUSSEL — De politieke spanning in het Europees Parlement is opnieuw toegenomen nadat rechtse fracties een motie van wantrouwen tegen Commissievoorzitter Ursula von der Leyen hebben ingediend. De poging maakt weinig kans om de vereiste meerderheid te behalen, maar weerspiegelt een bredere ontwikkeling in de Europese politiek: het debat over de koers van de Europese Unie wordt scherper, terwijl de traditionele meerderheid rond het politieke midden minder vanzelfsprekend lijkt.
Een motie van wantrouwen tegen de Europese Commissie is een zwaar politiek instrument. Om de Commissie daadwerkelijk ten val te brengen, is een zeer ruime meerderheid in het Europees Parlement nodig. Daardoor hebben dergelijke initiatieven doorgaans vooral een politieke en symbolische betekenis. Ze bieden oppositiefracties de mogelijkheid om kritiek op het beleid van de Commissie te bundelen en onderwerpen die verdeeldheid veroorzaken centraal te stellen in het parlementaire debat.
De indieners van de huidige motie richten hun kritiek op verschillende aspecten van het beleid van Von der Leyen. Daarbij worden onder meer transparantie binnen de Europese Commissie, de besluitvorming rond de coronacrisis, handelsbeleid, de Green Deal, migratie en de verhouding tussen Europese instellingen en nationale regeringen genoemd.
Een terugkerend onderwerp is de communicatie tussen Von der Leyen en Pfizer-topman Albert Bourla tijdens de coronapandemie. De kwestie rond de sms-berichten heeft de afgelopen jaren geleid tot politieke en juridische discussies over transparantie en de manier waarop belangrijke besluiten binnen de Commissie tot stand komen. Voor critici is de affaire een symbool geworden van wat zij beschouwen als een gebrek aan openheid binnen de Europese instellingen.
Voor de Commissie is de politieke werkelijkheid intussen complexer geworden. Von der Leyen beschikt nog altijd over aanzienlijke steun binnen het Europees Parlement, met name van de Europese Volkspartij, waartoe haar eigen politieke familie behoort. Ook andere pro-Europese fracties hebben haar eerder gesteund wanneer haar positie onder druk kwam te staan.
Maar de coalities in het Parlement zijn niet onveranderlijk. De Europese verkiezingen hebben de machtsverhoudingen veranderd en rechtse partijen hebben in verschillende landen aan invloed gewonnen. Daardoor moeten traditionele middenpartijen bij belangrijke dossiers vaker rekening houden met druk van zowel rechts als links.
Rechtse fracties gebruiken de motie dan ook niet alleen om Von der Leyen persoonlijk aan te vallen. Zij proberen een bredere politieke tegenstelling zichtbaar te maken. Volgens hen heeft de Europese Unie in de afgelopen jaren te veel bevoegdheden naar Brussel getrokken en onvoldoende rekening gehouden met nationale politieke voorkeuren. Migratie, landbouw, klimaatbeleid en de kosten van Europese regelgeving behoren daarbij tot de belangrijkste thema’s.
Tegelijkertijd komt de kritiek op de Commissie niet uitsluitend uit rechtse hoek. Ook partijen die doorgaans voor Europese integratie zijn, hebben vragen gesteld over onderdelen van het beleid van Von der Leyen. Groenen en sociaaldemocraten hebben bijvoorbeeld kritiek geuit wanneer zij menen dat klimaatambities worden afgezwakt, terwijl sommige liberale en centrumrechtse politici juist vinden dat de Commissie onvoldoende aandacht heeft voor economische concurrentiekracht en de regeldruk voor bedrijven.
Die verschillende vormen van kritiek maken de politieke positie van Von der Leyen ingewikkelder dan een eenvoudige tegenstelling tussen voor- en tegenstanders van Europese integratie. De discussie gaat steeds vaker over de vraag welke vorm die integratie moet aannemen.
Achter de motie schuilt daarom een fundamenteler debat over de toekomst van de Europese Unie. Voorstanders van een sterkere centrale rol van Brussel wijzen op grensoverschrijdende problemen — van klimaatverandering en migratie tot veiligheid en internationale handel — die volgens hen moeilijk door afzonderlijke lidstaten kunnen worden aangepakt. Tegenstanders vrezen juist dat verdere centralisering de democratische controle op Europees beleid verzwakt en nationale regeringen minder ruimte laat om eigen keuzes te maken.
Voor Von der Leyen betekent de nieuwe confrontatie opnieuw dat zij haar politieke steun actief moet organiseren. Tot nu toe heeft zij eerdere pogingen om haar positie te verzwakken overleefd. De waarschijnlijkheid dat deze motie daar verandering in brengt, blijft beperkt. Maar het politieke signaal is moeilijker te negeren.
Elke nieuwe motie biedt tegenstanders een podium en dwingt de voorstanders van de Commissie om hun onderlinge samenwerking opnieuw te bevestigen. Tegelijkertijd kan een opeenstapeling van confrontaties het beeld versterken dat de Europese politieke consensus aan het verschuiven is.
De uiteindelijke stemming zal daarom waarschijnlijk minder belangrijk zijn voor de onmiddellijke toekomst van Von der Leyen dan voor wat zij zichtbaar maakt over het Europees Parlement zelf. De traditionele machtsverhoudingen blijven voorlopig overeind, maar de ruimte voor vanzelfsprekende meerderheden wordt kleiner.
In Brussel draait de discussie daarmee niet alleen om de vraag of Von der Leyen haar positie behoudt. De belangrijkere vraag is welke politieke coalitie de Europese Unie de komende jaren zal vormgeven — en hoeveel ruimte er zal zijn tussen verdere Europese integratie en de groeiende roep om nationale zeggenschap.
